بیانیه مرکز زنان تورک به مناسبت قیام اول خرداد ۱۳۸۵
اول خرداد ۱۳۸۵ یادآور یکی از تلخترین و در عین حال بیدارکنندهترین روزهای تاریخ معاصر ملت ترک در ایران است؛ روزی که توهین آشکار روزنامه ایران به تورکها، با انتشار کاریکاتوری تحقیرآمیز از مانا نیستانی و متنی توهینآلود در ضمیمه کودک این روزنامه، خشم انباشتهشده دههها تحقیر، تبعیض و سرکوب را در سراسر آذربایجان و بسیاری از شهرهای تورک نشین و حتی استانهای مرکزی کشور شعلهور ساخت. در آن کاریکاتور، تورکها با عنوان «سوسک» مورد اهانت قرار گرفتند؛ توهینی که تنها یک لغزش رسانهای نبود، بلکه بازتاب تاریخی طولانی از نفرتپراکنی سیستماتیک علیه ملت تورک در ساختار سیاسی و فرهنگی ایران معاصر بود.
ریشه این سیاستهای تحقیرآمیز را باید در تحولات پس از انقلاب مشروطه جستوجو کرد؛ انقلابی که در آن، ستارخانها و باقرخانهای تورک از پیشگامان آزادیخواهی و عدالتطلبی بودند و سنت دیرینه دولتمداری و دولتسازی ملت تورک در این سرزمین نقشی تعیینکننده داشت. اما با روی کار آمدن حکومت رضاشاه، در پی کودتایی که با حمایت انگلستان شکل گرفت، پروژهای برای حذف تنوع ملی و زبانی و استقرار ایده «یک ملت، یک زبان، یک تاریخ» آغاز شد؛ پروژهای که زبان فارسی را بهعنوان تنها زبان مشروع و فرهنگ و تاریخ فارسی را بهعنوان روایت رسمی کشور تحمیل کرد و دیگر ملتها، بهویژه تورکها، را به حاشیه راند.
از آن زمان، سیاستهای نفرتپراکنانه علیه تورکها به اشکال گوناگون ادامه یافت: از تحقیر در رسانهها، تولید جوکهای هدفمند «قومی»، ساخت فیلمها و برنامههای توهینآمیز، تا وارد کردن مضامین ضدتورک در کتابهای درسی تاریخ، تعلیمات اجتماعی و ادبیات فارسی. در بسیاری از متون رسمی، تورکها بهعنوان مردمانی بیفرهنگ، ناتوان و حتی «شورشی و تجزیه طلب» معرفی شدند؛ تصویری که هدف آن مشروعیتبخشی به حذف سیاسی و فرهنگی آنان بود.
با این حال، ملت تورک هرگز از حافظه تاریخی و هویت خود جدا نشد. در پایان جنگ جهانی دوم و در شرایط ضعف حکومت مرکزی، مردم آذربایجان توانستند با توافق رسمی با دولت وقت، حکومت ملی آذربایجان را تشکیل دهند؛ حکومتی که در دوازده شهریور ۱۳۲۴ اعلام شد و دستاوردهای بزرگی برای مردم به همراه داشت. در این حکومت، برای نخستینبار در تاریخ ایران، زنان حق رأی یافتند؛ حقی که سالها بعد در حکومت مرکزی تهران به رسمیت شناخته شد. همچنین در مدت کوتاه فعالیت این حکومت، مدارس، دانشگاهها و نهادهای فرهنگی متعددی تأسیس شد و اصلاحات اجتماعی گستردهای به اجرا درآمد که انقلابی فرهنگی در آذربایجان پدید آورد.
اما سرکوب خونین حکومت ملی آذربایجان، آغاز مرحلهای تازه از فشار، آسیمیلاسیون و کوچ اجباری اقتصادی و اجتماعی تورکها بود. ممنوعیت آموزش زبان تورکی، محرومیت اقتصادی آذربایجان و سیاستهای تمرکزگرایانه، همگی در راستای تضعیف هویت ملی تورکها دنبال شد. با وجود این، قیام اول خرداد ۱۳۸۵ نشان داد که یک قرن سرکوب و تبلیغات منفی نتوانسته است هویت و زبان ملت تورک را نابود کند.
بازگشت به رویداد۱ خرداد ۱۳۸۵ باید کفت که واکنش حکومت به اعتراضات مسالمتآمیز مردم نیز بار دیگر چهره واقعی این سیاستها را آشکار کرد. اگرچه روزنامه ایران تعطیل شد و مانا نیستانی ناچار به مهاجرت گردید، اما پاسخ اصلی حکومت به مردم، گلوله، بازداشت و سرکوب بود. در شهرهای مختلف، بهویژه در سولدوز (نقده)، نیروهای امنیتی با خشونتی بیسابقه معترضان را هدف قرار دادند و شماری از هممیهنان تورک جان خود را از دست دادند. خون جانباختگان خرداد ۱۳۸۵، گواهی است بر تداوم مبارزه ملتی برای کرامت، برابری و حق زیستن با زبان و هویت خویش.
ما در مرکز زنان تورک، ضمن گرامیداشت یاد و خاطره جانباختگان قیام خرداد ۱۳۸۵، تأکید میکنیم که مبارزه با تبعیض قومی، جنسیتی و زبانی، بخشی جداییناپذیر از مبارزه برای آزادی و عدالت در ایران است.
ما باور داریم که آیندهای دموکراتیک تنها زمانی ممکن خواهد بود که همه ملتها و همه زنان این سرزمین از حقوق برابرجنسیتی ، حق آموزش به زبان مادری، مشارکت سیاسی و کرامت انسانی برخوردار باشند.
زنده باد یاد جانباختگان قیام ۱ خرداد
برقرار باد سیستم بدون تبعیض جنسیتی، اتنیکی، مذهبی،طبقاتی
یاشاسین آذربایجان
۱. خرداد۱۴۰۵
۲۲.مه.۲۰۲۶
