25 نوامبر روزجهانی منع همه اَشکال خشونت علیه زنان
آپارتاید جنسیتی یک مفهوم حقوقی است که به تبعیضهای سیستماتیک بر اساس جنسیت اشاره دارد. این اصطلاح برای توصیف شرایطی استفاده میشود که مردان نسبت به زنان برتری دارند.
در حقیقت می توان بیان داشت؛ «نخستین تحقیق از این نوع در جهان خواهد بود» که به بررسی مفهوم «آپارتاید یا جداسازی جنسیتی» و چگونگی تناسب آن با چارچوب حقوقی بینالمللی بپردازیم.
البته آپارتاید جنسیتی تا پیش از این، یک جرم بین المللی شناخته نشده و اساسنامه «کنوانسیون بین المللی سرکوب و مجازات جنایت آپارتاید» یا اساسنامه رم «جنایت آزار و اذیت جنسیتی» را تنها به عنوان جنایات علیه بشریت تحت پوشش قرار میدهد. در واقع«آپارتاید جنسیتی از هنجارهای بنیادین حقوق بینالملل تنفر دارد» و به نظر نگارنده: «آپارتاید جنسیتی محو انسانیت زنان است و هر جنبه ای از وجود زن کنترل و بررسی میشود.» با وجود اعمال آپارتاید جنسیتی در ایران و یا افغانستان این «رژیمها» قادر نخواهند بود نیمی از جمعیت کشور را حذف کنند.
سازمان ملل متحد آپارتاید جنسیتی را هنوز بهعنوان «تبعیض جنسی اقتصادی و اجتماعی علیه افراد به دلیل جنسی یا جنسیتی» تعریف میکند. این موضوع، [جنایت بینالمللی نامیدن آپارتاید جنسیتی] مورد توجه قرار گرفته است، حال آنکه ظلم و ستم بر زنان و دختران درایران روز به روز در حال افزایش است.
پیشینه آپارتایدجنسیتی، کلمه ای افریقایی و به معنای جدایی و تفکیک است. نخستین بار توسط نخست وزیر افریقای جنوبی دانیل مالان برای نشان دادن سیاستهای افریقای جنوبی مبنی بر تفکیکِ نژادی بین سفیدپوستان و گروه های مختلف نژادی غیرسفید ابداع شد. بعدها نلسون ماندلا خاطرنشان کرد که «آپارتاید یک اصطلاح جدید اما یک ایده قدیمی بود». در آفریقای جنوبی، آپارتاید نه تنها به یک عمل، بل، از 1948 تا 1990به ایدئولوژی حاکم و چارچوب قانونی تبدیل شد که در برخی از کشورهای همسایه آن نیز اِعمال شد. در واقع با تکیه بر چارچوب حقوق بین المللی ممنوعیت آپارتاید نژادی، مفهوم آپارتاید جنسیتی نشان می دهد که چگونه عمل به آن، هنجارهای اساسی حقوق بین الملل درباره برابری و عدم تبعیض را نقض می کند. مشابه آپارتاید نژادی، آپارتاید جنسیتی
نظر به اینکه:
آپارتاید جنسیتی یک مفهوم حقوقی است که به تبعیضهای سیستماتیک بر اساس جنسیت اشاره دارد. این اصطلاح برای توصیف شرایطی استفاده میشود که مردان نسبت به زنان برتری دارند.
این سیستم انقیاد و فرودستی زنان را با نقض«اصول اساسی به رسمیت شناخته شده در قوانین بین المللی از جمله برابری و عدم تبعیض قانونمند می سازد. همان اندازه که آپارتاید نژادی ناقض هنجارهای بین المللی حقوق بشر بود، آپارتاید جنسیتی نیز در تناقض شدید با این هنجارها قرار دارد. از نظر نگارنده آپارتایدجنسیتی، «محوِ انسانیتِ زنان است و هر جنبه ای از وجود زن را کنترل و بررسی می کند.» در همه نهادها و فضاهای عمومی و خصوصی نفوذ می کند و گریزی از آن نیست.
– آپارتاید جنسیتی یک سیستم سلسلهمراتبی است که نه صرفاً جداسازی برابر زنان از مردان بل، مبتنی بر برتری مردان و فرودستی زنان است؛ این رویکرد، سیستم نابرابر سلسلهمراتبی را حفظ، تقویت و ریشهدارتر میکند. آپارتاید جنسیتی، مبتنی بر تبعیض است، اما آنچه که درک آن ضروریست ماهیت ترکیبی و سیستماتیک آن است. دیدگاه نگارنده براین امر استوار است که این تلاقی وقایع است، هم به حیث تحولات واقعی، و هم تحولات حقوقی و نوعی پیشرفت هنجاری چارچوب حقوق بینالمللی است. البته تاکید کنم که این یک روند جدید نیست. زیرا از این اصطلاح، آپارتاید جنسیتی دههها استفاده شده است. در حقیقت آنچه جدید است این انرژی تقویتشده برای تدوین آن و ایجاد پیامدهای قانونی است تا آن را از این اصطلاح توصیفی سیاسی به یک اصطلاح هنجاری قانونی تبدیل کنیم. و بخشی از آن درسهایی است که آموختهایم. اینکه چگونه و به چه میزان جامعه بینالمللی در واکنش به آنچه در آفریقای جنوبی و آپارتاید آفریقای جنوبی فعال شد.
بدین اعتبار، اعلام همبستگی در خصوصِ اقدام به «جرم انگاری» نسبت به «آپارتاید جنسیتی در ایران» از ضروریات است.
نیره انصاری، حقوق دان ایرانی-سوئدی، متخصص حقوق بین الملل عمومی و حقوق اروپا و حقوق عمومی و تخصص در عدالت انتقالی، نویسنده و مدافع حقوق بشر
25،11،2025
